Pieśń słoneczna - Siostra Matka Ziemia

W ramach "Wielkiego Jubileuszu Pieśni Słonecznej 1225-2025", który przeżywamy w Prowincji św. Maksymiliana M. Kolbego, publikujemy materiały związane z Pieśnią Słoneczną.

Zachęcamy do lektury komentarza o. dr. Michała Baranowskiego OFMConv do siódmej zwrotki.

 

7. zwrotka - Siostra Matka Ziemia

Pochwalony bądź, Panie mój, przez siostrę naszą, matkę ziemię,
która nas żywi i chowa,
i wydaje różne owoce z barwnymi kwiatami i trawami.

W języku starowłoskim:

Laudato si’, mi’ Signore, per sora nostra matre terra,
la quale ne sustenta et governa,
et produce diversi fructi con coloriti fiori et herba.

 

Siódma zwrotka, w oryginale starowłoskim (a w polskim tekście zwrotka szósta), rozpoczyna się tym samym wezwaniem do uwielbienia Pana: „Pochwalony bądź…”. Do tego uwielbienia została teraz zaproszona Ziemia. Franciszek nazywa ją „siostrą”, ale też zachowuje powszechnie używany względem ziemi tytuł „matki”, podobnie jak wobec słońca zachował tytuł „pan” (zob. 2. Zwrotka). Porównanie do matki nasuwa się łatwo w odniesieniu do ziemi uprawnej, która dostarcza pokarmu, tak, jak matka troszczy się o pokarm dla swoich dzieci. Zarówno w czasach św. Franciszka, jak i dzisiaj nazywanie ziemi „matką”, spotykane jest w prymitywnych, pogańskich kultach, w których Ziemi oddaje się cześć jako bogini. Franciszek zachował tytuł „matki”, ale dodając „siostra”, postawił Ziemię na równi z innymi dziełami stworzenia. Przede wszystkim jest ona także motywem uwielbienia Boga Stwórcy i Pana tej ziemi, jest obrazem Jego troski o człowieka, aby zapewnić mu pokarm konieczny do życia. W kontekście dalej wymienionych szczegółowo elementów, tutaj – można sądzić – święty Franciszek ma na myśli zboża i warzywa. Nie należy raczej sugerować również zwierzęta hodowlane i ryby, ponieważ Święty otaczał je szacunkiem i nie chciał spożywać. Budzi zdziwienie fakt, że nie wymienia ich w swej Pieśni osobno, jako dzieła stworzenia zaproszone do wielbienia Stwórcy.

         Biedaczyna z Asyżu dodał jeszcze Ziemi czynność „władania, zarządzania” (governa), co w polskim przekładzie zostało zmienione na „chowanie”, bliższe obrazowi matki wychowującej swe dzieci. Ponadto wymienia, iż Ziemia wydaje różnego rodzaju owoce, kwiaty i zioła, dołączając te „produkty”, które nie stanowią podstawy utrzymania, ale ubogacają smak, służą zdrowiu, albo – jak kwiaty – przydają piękna.

 

Biblijne tło motywu ziemi

W biblijnym opowiadaniu o stworzeniu świata w Księdze Rodzaju (Rdz 1) ziemia zajmuje szczególne miejsce. Najpierw czytamy:

A potem Bóg rzekł: «Niechaj zbiorą się wody spod nieba w jedno miejsce i niech się ukaże powierzchnia sucha!» A gdy tak się stało, Bóg nazwał tę suchą powierzchnię ziemią, a zbiorowisko wód nazwał morzem. Bóg, widząc, że były dobre, rzekł: «Niechaj ziemia wyda rośliny zielone: trawy dające nasiona, drzewa owocowe rodzące na ziemi według swego gatunku owoce, w których są nasiona». I tak się stało. Ziemia wydała rośliny zielone: trawę dającą nasienie według swego gatunku i drzewa rodzące owoce, w których było nasienie według ich gatunków. A Bóg widział, że były dobre. (Rdz 1,9-12)

Dalej, po opisie stworzenia człowieka znajdujemy takie zalecenie Boże:

I rzekł Bóg: «Oto wam daję wszelką roślinę przynoszącą ziarno po całej ziemi i wszelkie drzewo, którego owoc ma w sobie nasienie: dla was będą one pokarmem». (Rdz 1,29)

Autor opowiadania o stworzeniu świata w Rdz 1 ukazał, że na początku panowała tak wielka harmonia stworzeń, że nie było zabijania do zdobywania pokarmu, ale zarówno ludzie, jak i zwierzęta karmili się produktami rolnymi. Dopiero po potopie ludzie usłyszeli od Stwórcy, że zwierzęta lądowe i wodne są także dane im na pokarm (zob. Rdz 9,2-3).

Według Rdz 2-3 ziemia została dana człowiekowi, by dzięki swej pracy, budując kanały, zapewniał jej dostateczną ilość wody dla roślinności. Po grzechu pierworodnym praca na roli i zdobywanie pożywienia stało się trudne, wymagające dużo wysiłku i pracy.

Patriarcha Izaak wygłosił dla swego syna następujące błogosławieństwo:

Niechaj tobie Bóg użycza rosy z niebios i żyzności ziemi, obfitości zboża i moszczu winnego (Rdz 27,28 BTP)

Uprawa ziemi wiąże się z osiadłym trybem życia, w odróżnieniu od życia pasterzy i nomadów wędrujących ze swoimi stadami w poszukiwaniu dobrych pastwisk. Dla ludu Izraela, podczas pobytu w Egipcie, gdy doświadczyli uciemiężenia, szczęśliwe życie wiązało się z nadzieją dotarcia do Ziemi Obiecanej:

Zstąpiłem, aby go wyrwać z rąk Egiptu i wyprowadzić z tej ziemi do ziemi żyznej i przestronnej, do ziemi, która opływa w mleko i miód (Księga Wyjścia 3,8 BTP).

Prorok Micheasz zapowiadając mesjański czas pokoju dla wszystkich narodów użył obrazu szczęśliwego życia we własnym gospodarstwie:

Wtedy swe miecze przekują na lemiesze, a swoje włócznie na sierpy. Naród przeciwko narodowi nie podniesie miecza, nie będą się więcej zaprawiać do wojny, lecz każdy będzie siadywał pod swą winoroślą i pod swoim figowcem; i nikt nie będzie ich niepokoił (Księga Micheasza 4,3-4 BTP).    

W słynnym Kantyku Trzech Młodzieńców Ziemia i jej roślinność są oczywiście wśród dzieł stworzenia wezwanych do uwielbienia Boga:

Niech ziemia błogosławi Pana, niech Go chwali i wywyższa na wieki! Góry i pagórki, błogosławcie Pana, chwalcie i wywyższajcie Go na wieki! Wszystkie rośliny ziemi, błogosławcie Pana, chwalcie i wywyższajcie Go na wieki! (Księga Daniela 3,74-76 BTP)

W Psalmie 148 mamy podobne wezwanie, ale z elementami własnego stylu i teologii Psalmisty:

Chwalcie Pana z ziemi, (…) góry i wszelkie pagórki, drzewa rodzące owoc i wszystkie cedry, dzikie zwierzęta i bydło wszelakie, to, co się roi na ziemi, i ptactwo skrzydlate (Ps 148,7-10 BTP).

 

Echo rozważania tej strofy

Ziemia jest dla Franciszka nie tylko siostrą, ale także "matką, którą żywi i chowa" każdego człowieka. Ziemia daje ludziom życiodajny pokarm, lecznicze zioła i piękne kwiaty - wszystko to jest przejawem troski Ojca o Jego stworzenie.

Franciszek wie, że Bóg dba o ludzkość, i naśladując go pragnie poświęcić swoje życie w służbie bliźniemu. Niech jego pokora będzie dla nas przykładem życia, które przyniesie obfity plon.

(Franciszkańska Wspólnota „Tau” w Poznaniu)